Béla Bartók: geniusz folkloru w muzyce XX wieku. Biblioteka muzyczna.

0

Béla Bartók, pełne nazwisko Bartók Béla Viktor János, urodzony 25 marca 1881 roku w Nagyszentmiklós, to jedna z najwybitniejszych postaci w historii muzyki XX wieku. Węgierski kompozytor, wirtuoz fortepianu i pionier etnomuzyki, zasłynął jako twórca unikalnej syntezy muzyki ludowej z elementami modernizmu i klasycyzmu. Jego działalność badawcza w dziedzinie folkloru położyła podwaliny pod współczesną muzykologię. Bartók zmarł 26 września 1945 roku w Nowym Jorku, tuż po uzyskaniu obywatelstwa amerykańskiego, choć do końca życia pozostał silnie związany ze swoją ojczyzną.

Uważany obok Ferenca Liszta za najwybitniejszego kompozytora w historii Węgier, Bartók stworzył dzieła o uniwersalnym charakterze, które do dziś stanowią ważny element światowego kanonu muzycznego. Jego życie, naznaczone stratą ojca w młodym wieku, licznymi przeprowadzkami, dwoma małżeństwami i głęboką ewolucją światopoglądową, odzwierciedla złożoność epoki i artystyczne poszukiwania. Jego twórczość, odzwierciedlająca bogactwo węgierskiej i środkowoeuropejskiej tradycji ludowej, do dziś inspiruje kolejne pokolenia artystów i naukowców.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na wrzesień 1945 roku Béla Bartók miał 64 lata.
• Żona/Mąż: Ditta Pásztory (drugie małżeństwo).
• Dzieci: Béla Bartók Jr. (syn z pierwszego małżeństwa).
• Zawód: Kompozytor, pianista, etnomuzykolog.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie unikalnej syntezy muzyki ludowej z nowoczesnym językiem kompozytorskim oraz pionierskie badania nad folklorem.

Kim był Béla Bartók? Podstawowe informacje biograficzne

Pełne imię i nazwisko oraz pochodzenie

Pełne imię i nazwisko artysty w zapisie węgierskim to Bartók Béla Viktor János. Urodził się on 25 marca 1881 roku w banackim mieście Nagyszentmiklós, które w tamtym czasie należało do Królestwa Węgier, a obecnie znajduje się w Rumunii (Sânnicolau Mare). To pochodzenie z regionu o bogatych tradycjach kulturowych miało niewątpliwy wpływ na jego późniejszą twórczość i zainteresowania etnomuzyczne. Nazwisko Bartók stało się synonimem węgierskiej tożsamości muzycznej, stawiane na równi z Franzem Lisztem.

Data i miejsce urodzenia

Béla Bartók urodził się 25 marca 1881 roku. Miejsce jego narodzin, Nagyszentmiklós, położone w historycznym regionie Banat, stanowiło punkt wyjścia dla jego fascynacji muzyką ludową, która stała się fundamentem jego artystycznego języka. Wczesne lata życia kompozytora naznaczone były zmianami miejsca zamieszkania, co pozwoliło mu na zetknięcie się z różnorodnymi wpływami kulturowymi.

Status narodowy i historyczny

Béla Bartók jest powszechnie uznawany za jednego z najważniejszych kompozytorów XX wieku. Wraz z Franzem Lisztem, Bartók dzierży tytuł najwybitniejszego kompozytora w historii Węgier. Jego twórczość nie tylko wpłynęła na rozwój muzyki europejskiej, ale także stanowiła kluczowy element kształtowania narodowej tożsamości muzycznej Węgier. Jego wkład w kulturę narodową jest nie do przecenienia, a jego muzyka do dziś jest symbolem węgierskiego dziedzictwa.

Multidyscyplinarność zawodowa

Choć świat zna Bélu Bartóka przede wszystkim jako genialnego kompozytora, jego działalność wykraczała daleko poza tworzenie muzyki. Był on również wirtuozem fortepianu, którego umiejętności wykonawcze były cenione na całym świecie. Jednakże, równie istotna, jeśli nie bardziej przełomowa, była jego rola jako pioniera etnomuzyki. Jego działalność naukowa, skupiająca się na analitycznym badaniu muzyki ludowej, położyła fundamentalne podwaliny pod współczesną muzykologię porównawczą, otwierając nowe ścieżki badawcze dla przyszłych pokoleń naukowców.

Data i miejsce śmierci

Béla Bartók zmarł 26 września 1945 roku w Nowym Jorku. Jego śmierć w wieku 64 lat zakończyła życie artysty, który mimo że znalazł schronienie w Stanach Zjednoczonych, nigdy nie poczuł się tam w pełni jak w domu. Nowy Jork, miasto pełne kontrastów, stało się miejscem jego ostatecznego spoczynku, z dala od ukochanych Węgier.

Obywatelstwo

Co istotne, tuż przed śmiercią w 1945 roku, Béla Bartók zdołał uzyskać obywatelstwo amerykańskie. Był to akt pragmatyczny, wynikający z jego trudnej sytuacji życiowej w obliczu trudności wojennych i emigracji. Mimo formalnego uzyskania obywatelstwa, kompozytor nigdy nie zaakceptował w pełni amerykańskiego stylu życia, pozostając silnie związany z własną kulturą i dziedzictwem.

Rodzina i życie prywatne Béla Bartók

Wczesna strata ojca

Wczesne lata życia Bélu Bartóka naznaczone były tragedią. Jego ojciec, również noszący imię Béla, który pełnił funkcję dyrektora szkoły rolniczej, zmarł nagle w 1888 roku, gdy przyszły kompozytor miał zaledwie siedem lat. To bolesne wydarzenie zmusiło jego matkę, siostrę Erzsébet oraz młodego Béli do częstych przeprowadzek w poszukiwaniu stabilizacji i środków do życia. Te doświadczenia z pewnością wpłynęły na jego późniejszą wrażliwość i sposób postrzegania świata.

Pierwsze małżeństwo z Martą Ziegler

W 1909 roku, mając 28 lat, Béla Bartók poślubił Martę Ziegler, która w momencie ślubu miała zaledwie 16 lat. To małżeństwo, choć trwało blisko 15 lat, zakończyło się rozwodem. Związek ten stanowił ważny etap w życiu prywatnym kompozytora, przypadający na okres jego intensywnych poszukiwań artystycznych i naukowych.

Drugie małżeństwo z Dittą Pásztory

Zaledwie dwa miesiące po rozwodzie z Martą Ziegler, w 1923 roku, 42-letni Béla Bartók ożenił się ponownie. Jego wybranką została jego studentka pianina, 19-letnia Ditta Pásztory. Historia ich zaręczyn jest niezwykła – oświadczył jej się zaledwie dziesięć dni przed ślubem. Drugie małżeństwo, choć z dużą różnicą wieku, okazało się trwalsze i stanowiło ważny element życia kompozytora w jego późniejszych latach.

Ewolucja światopoglądowa i religijna

Choć Béla Bartók został wychowany w wierze katolickiej, jego poglądy ewoluowały wraz z wiekiem i doświadczeniami. We wczesnej dorosłości stał się ateistą, odrzucając tradycyjne dogmaty religijne. Jednakże, w 1916 roku, dokonał publicznego przejścia na unitarianizm. Ta zmiana światopoglądowa pokazuje jego skłonność do poszukiwania własnych ścieżek i refleksji nad fundamentalnymi kwestiami egzystencji.

Kariera zawodowa i osiągnięcia Béla Bartók

Genialne dziecko i pierwsze kompozycje

Talent muzyczny Bélu Bartóka objawił się już od najmłodszych lat. Wykazywał niezwykłą wrażliwość na rytmy taneczne, potrafiąc je odróżniać jeszcze przed nauką pełnego mówienia. W wieku zaledwie 4 lat grał 40 utworów na pianinie, co świadczy o jego wczesnej biegłości. Swój pierwszy publiczny koncert dał jako 11-latek, co zapowiadało jego przyszłą karierę pianistyczną i kompozytorską. Już w dzieciństwie było jasne, że czeka go wyjątkowa droga w świecie muzyki.

Przełomowe badania nad muzyką ludową

Momentem przełomowym w karierze Bélu Bartóka było usłyszenie niani Lidi Dósy śpiewającej pieśni z Siedmiogrodu w 1904 roku. To wydarzenie skłoniło go do poświęcenia się badaniu folkloru i jego muzycznemu wykorzystaniu. Wraz ze swoim bliskim przyjacielem, Zoltánem Kodályem, Bartók udowodnił, że prawdziwa muzyka węgierska opiera się na skalach pentatonicznych, a nie na popularnych wówczas stylizacjach cygańskich. Ich wspólne badania zrewolucjonizowały postrzeganie węgierskiej muzyki narodowej i miały ogromny wpływ na rozwój muzyki XX wieku. Wpływy te można usłyszeć w jego utworach, gdzie melodie ludowe splatają się z nowoczesnym językiem muzycznym.

Innowacje w zbieraniu materiałów

Béla Bartók był nie tylko kompozytorem i badaczem, ale także jednym z najwybitniejszych kolekcjonerów terenowych pierwszej połowy XX wieku. Jego metody były innowacyjne jak na tamte czasy – wykorzystywał fonograf do precyzyjnego i obiektywnego rejestrowania pieśni ludowych. Nie ograniczał się jedynie do muzyki węgierskiej; dokumentował także folklor słowacki, rumuński, bułgarski, a nawet udał się w podróże do Algierii (1936) i Turcji (1936), by zbierać materiały muzyczne. Te etnograficzne wyprawy dostarczyły mu bezcennego materiału do analizy i inspiracji, co znalazło odzwierciedlenie w jego kompozycjach, które często bazowały na zebranych melodiach ludowych.

Warto wiedzieć: Działalność Bartóka jako badacza muzyki ludowej była pionierska. Jego zapisy fonograficzne i analizy stanowiły fundament dla rozwoju etnografii muzycznej.

Najważniejsze dzieła operowe i baletowe

W dorobku kompozytorskim Bélu Bartóka znajdują się dzieła o doniosłym znaczeniu. Jest autorem jedynej opery – „Zamek Sinobrodego” (1911), która początkowo spotkała się z odrzuceniem w konkursie jako nienadająca się na scenę. Mimo to, opera ta stała się jednym z jego najbardziej znanych dzieł. Stworzył również głośne balety, takie jak „Drewniany książę” oraz „Cudowny mandaryn”. Premierę tego drugiego dzieła opóźniono ze względu na kontrowersyjną treść seksualną, co świadczy o jego odwadze w podejmowaniu trudnych tematów. Dzieła te pokazują jego mistrzostwo w konstruowaniu dramatu muzycznego i wykorzystaniu narracji.

Dojrzały styl i synteza

Twórczość Bélu Bartóka stanowi unikalną syntezę muzyki ludowej, klasycyzmu i modernizmu. Jego dojrzały styl, ukształtowany przez lata badań i doświadczeń, charakteryzuje się głębokim zrozumieniem struktur muzyki tradycyjnej, połączonym z innowacyjnym podejściem do harmonii, rytmu i formy. Do jego szczytowych osiągnięć należą między innymi: „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936), „Koncert na orkiestrę” oraz cykl sześciu kwartetów smyczkowych. Te dzieła są przykładem jego mistrzostwa w tworzeniu złożonych i wyrazistych kompozycji, które rezonują z uniwersalnymi emocjami, czerpiąc jednocześnie z bogactwa muzyki ludowej. Jego język muzyczny jest rozpoznawalny i wpływowy.

Warto wiedzieć: „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” z 1936 roku jest często wymieniana jako jedno z arcydzieł muzyki XX wieku, świadectwo jego dojrzałości kompozytorskiej.

Studia i mentorzy

Droga edukacyjna Bélu Bartóka rozpoczęła się w latach 1899–1903, kiedy studiował w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie. Kształcił się pod okiem wybitnych pedagogów: Istvána Thomána, ucznia samego Liszta, oraz Jánosa Koesslera. To właśnie w Akademii Muzycznej w Budapeszcie poznał Zoltána Kodálya, który stał się jego dozgonnym przyjacielem i partnerem w badaniach nad węgierskim folklorem. Współpraca ta była kluczowa dla rozwoju obydwu artystów i miała ogromny wpływ na kształtowanie się nowoczesnego stylu narodowego w muzyce węgierskiej.

Działalność pedagogiczna

Przez wiele lat Béla Bartók pełnił funkcję profesora pianina w Akademii Muzycznej im. Liszta w Budapeszcie. Ta praca pedagogiczna pozwoliła mu na stabilizację finansową i zrezygnowanie z męczących tras koncertowych, które mogłyby odciągać go od jego głównych pasji: kompozycji i badań etnomuzycznych. Jego pozycja jako wykładowcy pozwoliła mu dzielić się wiedzą i inspirować kolejne pokolenia muzyków, w tym pianistów i przyszłych badaczy muzyki ludowej. W ten sposób jego wpływ rozprzestrzeniał się poza jego własne kompozycje.

Wpływy artystyczne

Na wczesnym etapie swojej kariery artystycznej, Béla Bartók czerpał inspirację z twórczości Richarda Straussa, którego dramatyzm i monumentalizm były dla niego istotne. Z czasem jednak jego zainteresowania ewoluowały, a silny wpływ wywarł na niego Claude Debussy. Nuty francuskiego impresjonisty przywiózł mu z Paryża Kodály, co otworzyło Bartókowi nowe horyzonty w zakresie harmonii i kolorystyki dźwiękowej. Połączenie tych inspiracji z własnym zamiłowaniem do muzyki ludowej doprowadziło do wykształcenia unikalnego, rozpoznawalnego stylu Bartóka.

Lista ważnych dzieł Béla Bartók

• „Zamek Sinobrodego” (opera, 1911)
• „Drewniany książę” (balet)
• „Cudowny mandaryn” (balet)
• „Muzyka na instrumenty strunowe, perkusję i celestę” (1936)
• „Koncert na orkiestrę”
• Cykl sześciu kwartetów smyczkowych

Finanse i majątek Béla Bartók

Sytuacja materialna w USA

Wbrew powszechnym mitom, Béla Bartók nie umarł w nędzy, choć jego sytuacja finansowa w Stanach Zjednoczonych była niepewna. W USA otrzymywał stypendium badawcze z Columbia University. To zapewniło mu środki na życie i możliwość kontynuowania pracy naukowej. Choć nie był osobą zamożną, jego pobyt w Ameryce był wynikiem trudnej sytuacji politycznej w Europie, a Columbia University stała się dla niego azylem dla pracy naukowej.

Dochody i duma

Béla Bartók był człowiekiem niezwykle dumnym, co wpływało na jego podejście do kwestii finansowych. Często odmawiał bezpośredniej pomocy finansowej od przyjaciół, preferując akceptowanie wsparcia w formie zleceń artystycznych lub opieki medycznej opłacanej przez organizacje takie jak ASCAP. Ta postawa świadczy o jego niezależności i chęci zachowania godności, nawet w trudnych okolicznościach. Jego dochody pochodziły głównie z kompozycji, koncertów i działalności badawczej, co pozwalało mu na względnie samodzielne funkcjonowanie.

Kontrowersje i postawa polityczna Béla Bartók

Sprzeciw wobec faszyzmu

Béla Bartók był zagorzałym przeciwnikiem nazizmu oraz sojuszu Węgier z Osią. Po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech w 1933 roku, Bartók stanowczo odmówił koncertowania w tym kraju i zerwał współpracę z tamtejszym wydawcą. Jego postawa polityczna była wyrazem sprzeciwu wobec reżimów totalitarnych i ich wpływu na kulturę. Ten wyrazisty sprzeciw wobec polityki nazistowskiej był ważnym elementem jego postawy etycznej i artystycznej.

Niezwykły testament

Wyrazem głębokiego sprzeciwu Bélu Bartóka wobec ideologii faszystowskiej i nazistowskiej jest jego niezwykły testament z 1940 roku. W dokumencie tym zastrzegł on, że żadna ulica ani plac na Węgrzech nie mogą nosić jego imienia tak długo, jak długo istnieją tam miejsca nazwane na cześć Hitlera lub Mussoliniiego. Był to symboliczny gest, podkreślający jego jednoznaczne stanowisko wobec tych postaci i ideologii, które reprezentowali. Ten testament jest świadectwem jego silnych przekonań moralnych.

Problemy z cenzurą

Po rewolucji 1919 roku, Béla Bartók doświadczył nacisków ze strony reżimu Horthy’ego. Władze wywierały na niego presję, aby usunął nazwisko librecisty Béli Balázsa z opery „Zamek Sinobrodego”. Powodem tej prośby było pochodzenie Balázsa, który był Żydem i znajdował się na czarnej liście. Bartók, mimo presji, nie ugiął się i bronił swojego współpracownika, co pokazuje jego postawę wobec dyskryminacji i jego zaangażowanie w obronę wolności artystycznej. Te problemy z cenzurą ilustrują trudne czasy, w których przyszło mu tworzyć.

Ciekawostki z życia Béla Bartók

Pasja entomologiczna

Poza muzyką, największą pasją Bélu Bartóka była przyroda, a w szczególności kolekcjonowanie owadów. Posiadał ogromną kolekcję okazów, co świadczy o jego głębokim zainteresowaniu światem przyrody. Ta pasja stanowiła odskocznię od intensywnej pracy twórczej i naukowej, a także mogła wpływać na jego sposób postrzegania świata i jego struktur.

Zainteresowanie kulturą katalońską

Podczas wizyty w Barcelonie w 1927 roku, Béla Bartók zachwycił się tradycyjnym tańcem sardana. Zebrał on szczegółowe dane techniczne na temat budowy lokalnych instrumentów dętych, co pokazuje jego dociekliwość i szerokie zainteresowania muzyczne. Ten przykład pokazuje, że Bartók potrafił czerpać inspirację z różnorodnych źródeł kulturowych, wykraczając poza swoje bezpośrednie środowisko.

Chronologia życia i kariery Béla Bartók

• 1881: Urodziny Béli Bartóka (25 marca) w Nagyszentmiklós.
• 1888: Śmierć ojca, Bélu Bartóka.
• 1899–1903: Studia w Królewskiej Akademii Muzycznej w Budapeszcie.
• 1904: Zainteresowanie badaniem folkloru po usłyszeniu pieśni niani Lidi Dósy.
• 1907: Rozpoczęcie działalności jako pianista, współpracując m.in. z Zoltánem Kodályem.
• 1909: Pierwsze małżeństwo z Martą Ziegler.
• 1911: Kompozycja opery „Zamek Sinobrodego”.
• 1913: Podróż do Algierii w celach badawczych.
• 1916: Publiczne przejście na unitarianizm.
• 1917: Kompozycja poematu symfonicznego „Zamek Sinobrodego”.
• 1919: Problemy z cenzurą dotyczące opery „Zamek Sinobrodego”.
• 1923: Drugie małżeństwo z Dittą Pásztory.
• 1927: Wizyta w Barcelonie i zainteresowanie tańcem sardana.
• 1936: Kompozycja „Muzyki na instrumenty strunowe, perkusję i celestę”.
• 1936: Podróż do Turcji w celach badawczych.
• 1940: Sporządzenie testamentu.
• 1945: Śmierć w Nowym Jorku (26 września); uzyskanie obywatelstwa amerykańskiego.

Béla Bartók, wybitny węgierski kompozytor i pionier etnomuzyki, pozostawił po sobie dziedzictwo, które na zawsze odmieniło oblicze muzyki XX wieku, integrując głęboko w swojej twórczości muzykę ludową z najbardziej zaawansowanymi formami artystycznymi. Jego życie, choć pełne trudności i zmian, stanowi inspirujący przykład determinacji w dążeniu do artystycznej prawdy i naukowego odkrycia, a jego dzieła do dziś fascynują swoją oryginalnością i głębią.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9la_Bart%C3%B3k