Francisco de Orellana, urodzony w 1511 roku w hiszpańskim Trujillo, był hiszpańskim konkwistadorem i odkrywcą, którego imię na zawsze zapisało się w historii dzięki pierwszemu europejskiemu spływowi całą długością rzeki Amazonki. W chwili obecnej, w październiku 2024 roku, miałby 513 lat. Zmarł w listopadzie 1546 roku w delcie Amazonki, podczas swojej drugiej, tragicznej wyprawy. Jest postacią, która w znaczący sposób przyczyniła się do poznania kontynentu amerykańskiego, a jego życiorys obfituje w burzliwe przygody, odważne decyzje i niebezpieczne ekspedycje.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: W październiku 2024 roku miałby 513 lat.
- Żona/Mąż: Ana de Ayala
- Dzieci: Brak informacji
- Zawód: Konkwistador, odkrywca, gubernator
- Główne osiągnięcie: Pierwszy Europejczyk, który przepłynął całą długość rzeki Amazonki.
Francisco de Orellana – Życie i Odkrycia
Francisco de Orellana, urodzony w 1511 roku w Trujillo, w Koronie Kastylii, był postacią o ogromnym znaczeniu dla europejskiego poznania Ameryki Południowej. Jego życie, choć stosunkowo krótkie, zakończyło się w listopadzie 1546 roku, w wieku 34-35 lat, w delcie Amazonki, podczas jego drugiej, nieszczęśliwej wyprawy. Francisco de Orellana był pierwszym Europejczykiem, który przepłynął całą długość rzeki Amazonki, dokonując tego w latach 1541-1542. Jego imieniem nazwano jedną z najważniejszych rzek świata oraz region w dzisiejszym Ekwadorze, co jest świadectwem jego trwałego wkładu w historię odkryć geograficznych.
Blisko związany z Francisco Pizarro, słynnym konkwistadorem Peru, Orellana rozpoczął swoją karierę w Nowym Świecie od służby wojskowej. Jego lojalność wobec Pizarro została wystawiona na próbę w 1538 roku, kiedy opowiedział się po jego stronie w krwawej wojnie domowej przeciwko Diego de Almagro. Po zwycięstwie Pizarro, Orellana został nagrodzony stanowiskiem gubernatora La Culata, co świadczyło o jego rosnącym znaczeniu w kolonialnej hierarchii.
Życie Prywatne i Rodzinne
Małżeństwo i Wierność Żony
Kluczową postacią w życiu osobistym Francisco de Orellana była jego żona, Ana de Ayala. Mimo młodego wieku i trudnej sytuacji materialnej, Ana de Ayala zdecydowała się na odważny krok, towarzysząc mężowi w jego drugiej, niezwykle niebezpiecznej wyprawie do Ameryki Południowej w 1545 roku. To świadectwo niezwykłej siły i determinacji, biorąc pod uwagę ryzyko związane z taką podróżą w tamtych czasach. Ana de Ayala była jedną z nielicznych osób, które przeżyły tragiczną drugą wyprawę męża. Po powrocie z tej nieszczęśliwej ekspedycji, dotarła do hiszpańskiej bazy na wyspie Margarita. Tam, jako świadek wydarzeń, relacjonowała okoliczności śmierci Francisco de Orellany, dostarczając cennych informacji historycznych.
Rola Ojczyma w Finansowaniu Ekspedycji
W życiu rodzinnym Francisco de Orellana istotną rolę odegrał jego ojczym, Cosmo de Chaves. Był on postacią o decydującym znaczeniu finansowym, bez którego wsparcia zorganizowanie drugiej wyprawy Orellany byłoby prawdopodobnie niemożliwe. Cosmo de Chaves pomógł zebrać fundusze niezbędne do realizacji tej ambitnej, choć ostatecznie tragicznej w skutkach ekspedycji.
Kariera i Epokowa Wyprawa
Początki w Nowym Świecie i Lojalność
Przygodę z Nowym Światem Francisco de Orellana rozpoczął prawdopodobnie już w 1527 roku, służbą w Nikaragui. W 1533 roku jego losy związały się z Francisco Pizarro, do którego armii dołączył w Peru, wkraczając w sam środek burzliwego okresu hiszpańskiej konkwisty. Jego kariera w Ameryce Południowej rozwijała się dynamicznie, a jego udział w kluczowych ekspedycjach umacniał jego pozycję.
Wyprawa w Poszukiwaniu „Krainy Cynamonu” i Początek Odkrycia
W 1541 roku Francisco de Orellana przyjął rolę porucznika w wyprawie dowodzonej przez Gonzala Pizarro. Głównym celem tej ekspedycji było odnalezienie mitycznej „Krainy Cynamonu” (La Canela), legendarnego miejsca obfitującego w cenne przyprawy. Podczas tej pierwszej, trudnej wyprawy, 26 grudnia 1541 roku, doszło do kluczowego wydarzenia, które zadecydowało o dalszych losach Orellany. Niezadowoleni z postępów i zagrożeni buntem, ludzie Orellany zagrozili, że jeśli nie będą kontynuować spływu rzeką w poszukiwaniu żywności, odwrócą się od dowództwa. W tej krytycznej sytuacji, Francisco de Orellana został wybrany wodzem nowej grupy badawczej, co symbolicznie otworzyło mu drogę do samodzielnej eksploracji.
Objęcie Dowództwa i Historyczny Spływ
Po tym, jak Orellana objął dowództwo, jego wyprawa podjęła śmiałą decyzję o kontynuowaniu podróży w dół rzeki. To właśnie wtedy rozpoczął się jeden z najbardziej epickich podróży w historii odkryć geograficznych – spływ nieznaną dotąd potężną rzeką, która doprowadziła go do największego odkrycia jego życia. 24 sierpnia 1542 roku, po ponad roku podróży, Orellana i jego ludzie dotarli do ujścia rzeki do Atlantyku, stając się pierwszymi Europejczykami, którzy pokonali całą długość Amazonki. Ta podróż, mimo ogromnych trudności i strat, otworzyła nowy rozdział w poznawaniu kontynentu amerykańskiego.
Po dotarciu do oceanu, Orellana i jego zmęczona załoga nie wrócili od razu do Hiszpanii. Żeglowali wzdłuż wybrzeża, aż do wyspy Cubagua, na dwóch zbudowanych przez siebie brygantynach: „San Pedro” i „Victoria”. Te statki, zbudowane w sercu amazońskiej dżungli przy użyciu prymitywnych narzędzi, były dowodem niezwykłej inżynierii i determinacji odkrywców. Sukces tej wyprawy nie pozostał niezauważony w Hiszpanii. 13 lutego 1544 roku książę Filip II, późniejszy król Filip II, mianował Francisco de Orellana gubernatorem Nowej Andaluzji, rozległych terenów Amazonii, co miało być kontynuacją jego eksploratorskiej legendy.
Osiągnięcia i Uznanie
Założenie i Rozwój Guayaquil
Jednym z istotnych osiągnięć Francisco de Orellana jest jego rola w rozwoju miasta Guayaquil, które dziś leży na terenie Ekwadoru. Choć pierwotnie miasto zostało założone przez Francisco Pizarro, to właśnie Orellana odegrał kluczową rolę w jego wyludnieniu i ponownym zasiedleniu, przyczyniając się do ukształtowania tego ważnego ośrodka w regionie.
Trwałe Upamiętnienia w Ameryce Południowej
Dziedzictwo Francisco de Orellana jest nadal żywe w Ameryce Południowej, o czym świadczą liczne upamiętnienia. Na jego cześć nazwano prowincję Orellana w Ekwadorze oraz miasto Puerto Francisco de Orellana. Te nazwy świadczą o trwałym miejscu, jakie odkrywca zajmuje w historii regionu i wdzięczności za jego pionierskie dokonania. Przez pewien czas w historii sama rzeka Amazonka była nazywana „Rzeką Orellany” (Rio de Orellana), co jest wyrazem uznania dla jego pierwszego europejskiego odkrycia tej wodnej arterii.
Pierwszy Europejczyk na Długości Amazonki
Największym i najbardziej trwałym osiągnięciem Francisco de Orellana jest bez wątpienia fakt, że jako pierwszy Europejczyk pokonał całą długość rzeki Amazonki i dotarł do jej ujścia 24 sierpnia 1542 roku. Ta epicka podróż, pełna wyzwań i niebezpieczeństw, otworzyła europejczykom oczy na ogrom i bogactwo amazońskiego interioru. Jego relacje dostarczyły pierwszych, choć często legendarnych, opisów tego regionu, wpływając na dalsze badania i wyobrażenia o „Zielonym Piekle”.
Kontrowersje i Wyzwania
Oskarżenia o Zdradę i Konflikty
Pierwsza wyprawa, która doprowadziła Orellanę do odkrycia Amazonki, zakończyła się poważnymi oskarżeniami o zdradę ze strony Gonzala Pizarro. Pizarro uważał, że Orellana celowo go porzucił w dżungli, aby przejąć dowództwo i samodzielnie eksplorować nieznane tereny. Te zarzuty rzuciły cień na jego reputację i wpłynęły na jego późniejsze działania i odbiór historyczny.
Problemy i Desperacja Podczas Drugiej Wyprawy
Przygotowania do drugiej wyprawy Francisco de Orellana w 1544 roku były naznaczone licznymi problemami i trudnościami. Orellana był ścigany przez wierzycieli z powodu długów, co utrudniało mu zdobycie niezbędnych funduszy. Dodatkowo, był inwigilowany przez portugalskich szpiegów, co świadczyło o politycznych napięciach i rywalizacji o wpływy w Nowym Świecie. Aby uniknąć aresztowania przez władze w Sanlucar, Orellana musiał uciec w sposób potajemny. 11 maja 1545 roku ukrył się na jednym ze swoich statków i wyruszył w morze, unikając konfrontacji z prawem. Ta desperacka ucieczka podkreślała trudną sytuację, w jakiej znalazł się przed rozpoczęciem swojej ostatniej ekspedycji. Podczas drugiej wyprawy, desperacko szukając zapasów niezbędnych do przetrwania, Francisco de Orellana dopuścił się aktu piractwa na otwartym morzu, napadając na karawelę i rabując jej ładunek. Był to desperacki krok wymuszony ekstremalnymi warunkami i brakiem środków do życia podczas tej tragicznej ekspedycji.
Ciekawostki i Znaczenie Dziedzictwa
Nazwa „Amazonka” pochodzi z relacji Orellany o bitwie z plemieniem Tapuyas, w której kobiety walczyły ramię w ramię z mężczyznami, co przypomniało mu mityczne Amazonki z greckiej legendy. To właśnie to skojarzenie doprowadziło do nazwania rzeki „Rio de las Amazonas”. Podczas pierwszej wyprawy jego ludzie musieli wykazać się niezwykłą inżynierią – w sercu amazońskiej dżungli zbudowali dwie brygantyny, „San Pedro” i „Victoria”, używając prymitywnych narzędzi i dostępnych materiałów. Druga wyprawa, podjęta przez Orellanę z misją podboju Nowej Andaluzji, okazała się logistyczną katastrofą; z 300 ludzi, którzy wyruszyli z Hiszpanii, blisko 100 zmarło na skutek epidemii na Wyspach Zielonego Przylądka, zanim jeszcze dotarli do celu. W ostatnich miesiącach życia Francisco de Orellana i jego ludzie byli zmuszeni do ekstremalnych środków przetrwania – aby przeżyć w nieprzyjaznym terenie delty Amazonki, byli zmuszeni do jedzenia własnych psów i koni. Według kronikarza Gaspara de Carvajala, Orellana napotkał wzdłuż Amazonki kwitnącą cywilizację, co współczesna archeologia, poprzez odkrycia geoglifów i tzw. terra preta, potwierdza istnienie zaawansowanych kultur w dorzeczu Amazonki. Postać Francisco de Orellana przeniknęła również do popkultury, inspirując Wernera Herzoga do stworzenia filmu „Aguirre, gniew boży” i pojawiając się w fabule filmu „Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki”.
Kluczowe Etapy Kariery
- 1527 r. (prawdopodobnie): Rozpoczęcie przygody w Nowym Świecie, służba w Nikaragui.
- 1533 r.: Dołączenie do armii Francisco Pizarro w Peru.
- 1538 r.: Poparcie dla Pizarro w wojnie domowej z Diego de Almagro; mianowanie gubernatorem La Culata.
- 1541 r.: Dołączenie jako porucznik do wyprawy Gonzala Pizarro w poszukiwaniu „Krainy Cynamonu”.
- 26 grudnia 1541 r.: Wybrany wodzem nowej grupy badawczej podczas pierwszej wyprawy.
- 24 sierpnia 1542 r.: Dotarcie do ujścia Amazonki, pierwszy europejski spływ rzeką na całej jej długości.
- 13 lutego 1544 r.: Mianowanie przez księcia Filipa II gubernatorem Nowej Andaluzji.
Najważniejsze Osiągnięcia
- Pierwszy Europejczyk, który przepłynął całą długość rzeki Amazonki.
- Założyciel miasta Guayaquil (ponowne zasiedlenie po pierwotnym założeniu przez Pizarro).
- Nazwanie rzeki „Amazonka” na podstawie relacji o bitwie z plemieniem Tapuyas.
- Budowa brygantyn „San Pedro” i „Victoria” w sercu dżungli.
Kontrowersje i Wyzwania
- Oskarżenia o zdradę ze strony Gonzala Pizarro po pierwszej wyprawie.
- Problemy finansowe i pościg wierzycieli podczas przygotowań do drugiej wyprawy.
- Inwigilacja przez portugalskich szpiegów.
- Potajemna ucieczka z portu w Sanlucar 11 maja 1545 roku.
- Akt piractwa na otwartym morzu podczas drugiej wyprawy w poszukiwaniu zapasów.
- Ogromne straty ludzkie (około 100 zgonów) na Wyspach Zielonego Przylądka podczas drugiej wyprawy z powodu epidemii.
- Konieczność spożywania psów i koni dla przetrwania w delcie Amazonki.
Okoliczności Śmierci i Dziedzictwo
Francisco de Orellana zmarł w listopadzie 1546 roku. Według relacji jego żony, Any de Ayala, przyczyną jego zgonu była „choroba i żal” (grief). Ten opis sugeruje, że jego stan fizyczny i psychiczny, pogorszony przez trudy drugiej wyprawy, ostatecznie doprowadził do jego śmierci. Podczas drugiej wyprawy jego stan zdrowia drastycznie się pogorszył; pod koniec życia był opisywany jako osoba w fatalnej kondycji fizycznej i psychicznej. Długotrwałe trudności, choroby, niedożywienie i stres związany z ekspedycją odcisnęły piętno na jego organizmie, prowadząc do przedwczesnej śmierci w wieku zaledwie 34-35 lat.
Dziedzictwo Francisco de Orellana jest nadal żywe w Ameryce Południowej, o czym świadczą liczne upamiętnienia. Postać Francisco de Orellana przeniknęła również do popkultury, inspirując dzieła filmowe i literackie, co świadczy o jego trwałym wpływie na wyobraźnię. Francisco de Orellana, pierwszy Europejczyk, który przepłynął Amazonkę, pozostawił po sobie niezatarte dziedzictwo odkrywcy, udowadniając, że nawet w obliczu największych trudności i przeciwności, ludzka determinacja może doprowadzić do epokowych dokonań.
Często Zadawane Pytania (FAQ)
Co odkrył Francisco de Orellana?
Francisco de Orellana odkrył i przemierzył niemal całą długość Amazonki, rzeki, która wcześniej była nieznana Europejczykom. Jego wyprawa doprowadziła do pierwszego udokumentowanego spływu tą potężną rzeką od Andów aż do Atlantyku.
Z czego słynął Francisco de Orellana?
Francisco de Orellana słynął przede wszystkim z pierwszej wyprawy, która przemierzyła całą Amazonkę. Jest uznawany za pierwszego Europejczyka, który spłynął tę rzekę od źródeł do ujścia, dostarczając Europie pierwszych szczegółowych informacji o jej biegu i otaczających ją terenach.
Co stało się z Francisco de Orellaną?
Francisco de Orellana zmarł podczas swojej drugiej wyprawy do Ameryki Południowej. Zmarł prawdopodobnie na febrę w 1546 roku, w okolicach ujścia Amazonki, niedaleko miejsca, gdzie obecnie znajduje się miejscowość Portobelo w Panamie.
Gdzie jest pochowany Orellana?
Dokładne miejsce pochówku Francisco de Orellany nie jest znane. Zmarł on w trakcie drugiej wyprawy w nieokreślonej lokalizacji w pobliżu ujścia Amazonki lub na wybrzeżu dzisiejszej Panamy, co uniemożliwiło jego godny pochówek w znanym miejscu.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Francisco_de_Orellana
